Blog prawników Kancelarii Stawski Syty Adwokacka Spółka Partnerska

Odwołanie darowizny nieruchomości uczynionej do majątku wspólnego

14 sierpnia 2015 roku, adwokat Marek Syty

Na wstępie kilka uwag ogólnych dotyczących odwołania darowizny nieruchomości.

Zgodnie z art. 898 § 1 k.c. w darczyńca w drodze oświadczenia może odwołać darowiznę nawet już wykonaną, jeżeli obdarowany dopuścił się względem niego rażącej niewdzięczności. Gdy przedmiotem darowizny jest nieruchomość, powrotne przejście własności na darczyńcę następuje dopiero wskutek przeniesienia własności darowanej nieruchomości w drodze umowy. Jeżeli obdarowany uchyla się od jej zawarcia, niezbędne będzie skierowanie powództwa o zobowiązanie do złożenia zastępczego oświadczenia woli. Prawomocne orzeczenie w tej sprawie zastępuje oświadczenie obdarowanego o przeniesieniu własności nieruchomości na darczyńcę (art. 64 k.c. w zw. z art. 1047 k.p.c.).

Co jednak, gdy nieruchomość wolą darczyńców została wniesiona do wspólności majątkowej małżeńskiej obdarowanych (małżonków), a rażącej niewdzięczności dopuszcza się tylko jeden z nich. Wątpliwości powstają na gruncie art. 35 KRO, który ustanawia zakaz podziału majątku wspólnego w czasie trwania wspólności, jak również rozporządzania takimi jego składnikami, które w razie jej ustania mają przypaść jednemu z małżonków.

W uchwale z dnia 7 stycznia 1967 roku, sygn. akt III CZP 32/66, której nadano moc zasady prawnej Sąd Najwyższy (z uwagi na treść art. 35 KRO) przyjął, że nie można zrealizować obowiązku zwrotnego przeniesienia własności nieruchomości tylko przez jednego z obdarowanych, gdyż ta jest także własnością drugiego małżonka w ustroju współwłasności łącznej. Według powyższego dopuszczalne będzie odwołanie darowizny wyłącznie w przypadku, jeżeli podstawy ku temu dotyczą obojga małżonków.

Odmienny pogląd wyraził Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 28 stycznia 1979 roku, sygn. akt III CZP 15/79, gdzie przyjęto, że odwołanie takiej darowizny należy interpretować jako cofnięcie woli darczyńcy, również co do wejścia tego przedmiotu do wspólnego majątku małżonków. Odwołując darowiznę darczyńca nie tylko cofa wolę obdarowania współmałżonka, ale również wolę włączenia takiego składnika do majątku wspólnego. W konsekwencji powoduje to ustanie wspólności ustawowej małżeńskiej co do nieruchomości (małżonkowie stają się jego właścicielami w częściach ułamkowych).

Bliższe w czasie orzeczenie Sądu Najwyższego przyjęło odmienne stanowisko. Z uwagi na kategoryczne brzmienie art. 35 KRO oraz ustawowe przesłanki ustania wspólności majątkowej małżeńskiej (powodem takim nie jest odwołanie darowizny) w postanowieniu SN z dnia 15 lutego 2012 roku, sygn. akt I CSK 284/11, wyłączono roszczenie do zwrotnego przeniesienia własności w miejsce żądania zapłaty z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia w wysokości, co do zasady, połowy wartości przedmiotu darowizny.

Z uwagi na niejednolitą linię orzeczniczą Sąd Najwyższy postanowieniem z dnia 9 kwietnia 2015 roku postanowił przedstawić zagadnienie pełnemu składowi Izby Cywilnej. Wątpliwości budzi bowiem wyłączenie prawa darczyńcy do odwołania darowizny – zgodnie z uchwałą z dnia 7 stycznia 1967 roku, czy też wprowadzenie prawa do przekształcenia wspólności ustawowej małżeńskiej co do jednego ze składników majątkowych we współwłasność w częściach ułamkowych (zgodnie z uchwałą SN z 1979 roku) – jako sprzecznego z art. 35 KRO. Coraz częściej w orzecznictwie znajduje zastosowanie stanowisko o ograniczeniu prawa darczyńcy do roszczeń pieniężnych z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia.

adwokat Marek Syty